Op 6 maart gooide Pim Fortuyn met Leefbaar Nederland het politieke landschap in Nederland om. Bij de gemeenteraadsverkiezingen behaalde hij 34% in Rotterdam. Fortuyn was tot een half jaar geleden enkel bekend als rechts columnist.

door Peter Delsing

Burgerlijke opiniemakers en politici begrijpen het niet
De reacties waren een echo van Zwarte Zondag 10 jaar geleden in België. Rotterdam was “gek geworden”. De “rode” (sociaal-democratische) havenstad bleek in een klap “rechts” geworden.

Nochtans waren de stemmen voor Fortuyn geen stemmen voor een nog hardere besparingspolitiek. Het waren proteststemmen tegen de verloedering en onveiligheid in de grote steden, tegen de problemen in het onderwijs, bij de ziekenzorg en het recent geprivatiseerde spoor.

Pas na de verkiezingen kwam Fortuyn met zijn besparingsplannen voor de dag in zijn boek “De puinhopen van 8 jaar paars”. Het Vlaams Blok is op dit vlak voorzichtiger met het naar buiten komen met haar echte programma. Het weet beter wat leeft bij haar kiezers dan de omhooggevallen kapitalist Fortuyn.

Fortuyn probeerde migranten en asielzoekers als zondebok op te voeren, om daardoor de aandacht af te leiden van de echte profiteurs - de kapitalisten en de banken. Dit betekent niet dat deze kiezers in de toekomst niet voor een echte, linkse oppositie tegen het rechtse beleid kunnen worden gewonnen. Het is een vervormde uitdrukking van protest tegen het asociale beleid.

De traditionele politici en opiniemakers, met hun comfortabele lonen en leefomstandigheden, hebben geen flauw besef van de onzekerheid en de materiële druk die de crisis aan steeds bredere lagen van de bevolking oplegt. Sinds de jaren ’70 groeide het aantal werklozen in België, als je de vervalsing van de statistieken in acht neemt, gestaag tot 20% (op het einde van de jaren ’60 was dat 2%). In Nederland werd massaal deeltijdse arbeid doorgevoerd (41% van de jobs), hoewel de toestand er, naar voltijdse jobs doorgerekend, weinig verschilt van in België. Wie nog wel werk heeft, wordt geconfronteerd met niets ontziende flexibiliteit, hogere werkdruk en stagnerende koopkracht.

Rechts populisme of fascisme?
De verdere uitdieping van de kapitalistische crisis zorgt ervoor dat de traditionele normen van de politiek steeds minder gelden. De plotse doorbraak van Fortuyn is daarvan een voorbeeld. Ook de terroristische aanslagen op 11 september wezen in die richting. De burgerij heeft het steeds moeilijker om haar gezag te vestigen. Haar traditionele instrumenten worden gewantrouwd en zelfs gehaat. In Rotterdam verzette 60% van de bevolking zich tegen de traditionele politiek - hetzij door op Fortuyn te stemmen, hetzij door niet te stemmen.

Zolang de arbeiders en hun gezinnen geen strijdbaar alternatief uitbouwen, kunnen allerlei tijdelijke fenomenen ontstaan. Met fascistische partijen als het Vlaams Blok wil een meerderheid van de burgerij zolang mogelijk gevaarlijke experimenten uitstellen. Ze denken het Vlaams Blok niet te kunnen controleren en vrezen vooral een massale tegenreactie van arbeiders en jongeren als ze haar echte programma probeert door te voeren.

Het Blok heeft een gevormd fascistisch kader dat zijn tactieken aanpast aan de krachtsverhoudingen. Enerzijds streven ze naar electorale aanvaardbaarheid, wat openlijke steun aan fascistisch geweld, de ontkenning van de holocaust, etc. uitsluit. Anderzijds testen ze met nevenorganisaties als het NSV, NJSV, VJM,... uit hoever ze kunnen gaan in de intimidatie van andersdenkenden (bijvoorbeeld het geweld van NSV-Gent), zolang dit niet rechtstreeks aan het Blok is gelinkt.

Met Fortuyn overwegen de traditionele partijen, en vooral het CDA (christen-democraten) en de VVD (liberalen), om de gok wel te wagen. Fortuyn heeft geen gestructureerde partij, geen kader met duidelijke ideeen. Hij bespeelt dezelfde thema’s als het Vlaams Blok, zoals racisme en onveiligheid, maar heeft geen fascistische achtergrond.

Fortuyn probeert niet, voorlopig los van de kapitalistische staat, een gewelddadige massabeweging op te bouwen om links en de vakbonden uit te schakelen - hoewel het Vlaams Blok door het verschrompelen van de middenklasse ook de sociale basis niet meer heeft om de vakbonden te confronteren. Fortuyn wil de positie van de burgerij versterken door op de burgerlijke staat te steunen en is daarom, zolang hij niet aan de macht is, minder direct een fysiek gevaar.

Sommige commentatoren gaan echter te ver en rekenen Fortuyn tot het “democratische kamp”. Fortuyn wil het artikel tegen discriminatie in de Nederlandse grondwet schrappen. Hij noemde de islamitische cultuur “achterlijk”. Eens hij aan de macht zou zijn, zouden migranten en asielzoekers - maar ook uitkeringstrekkers - hun rechten op het spel kunnen zien staan. De burgerij en haar cynische opiniemakers willen die gok echter overwegen, in de hoop dat Fortuyn op die manier wordt verbrand. Mobilisatie van arbeiders en jongeren tegen de rechtse populist Fortuyn én tegen het rechtse beleid is zonder meer nodig.

Rechtse draai van SP leidt tot achteruitgang
De ex-maoïstische Socialistische Partij, die zich in de jaren ’90 op basis van vooral wijkcampagnes wist op te bouwen, verloor twee zetels tijdens de verkiezingen. Dit weerspiegelt de draai naar “respectabiliteit” die de partij maakte.

Ze werd veel minder gezien als een strijdbaar, links alternatief op de regering. Een voorbeeld voor de SP zou de campagne van Johan Kwisthout (lid van Offensief, de zusterorganisatie van LSP in Nederland) in Breda kunnen zijn. De SP ging er vooruit van 4,3% tot 6,4% en won een raadslid bij door zich als een consequente, linkse oppositie tegen het rechtse beleid te profileren. Op een moment dat brede lagen van arbeiders en jongeren nog niet in actie zijn gekomen, had de SP - zelfs met een strijdbaar programma - Fortuyn wellicht niet de pas kunnen afsnijden. Links moet zichzelf in actie bewijzen, rechts kan teren op de heersende reflexen in de samenleving. In dit stadium, omwille van het verraad van de vakbondsleiding, is dat vooral nog passiviteit en individualisme. Op termijn had ze evenwel de basis kunnen leggen voor grotere successen, vandaag moet de SP zich over haar politieke doelstellingen vragen gaan stellen.