Lernout & Hauspie, World Online, Enron - eens voorbeelden van het nieuwe kapitalisme, nu verketterd als crimineel. Is de beurscrisis te wijten aan enkele rotte appels in de mand, of is er meer aan de hand? Wat zijn de gevolgen van de beursevolutie voor de arbeiders? Komt het kapitalisme de klap te boven of moet het ergste nog komen ?

Om deze vragen te beantwoorden, moeten we eerst begrijpen wat de functie is van de beurs. De beurs is een plaats waar aandelen of afgeleide producten verhandeld worden. Door de aankoop van een aandeel verwerft de koper een stukje eigendom van een bedrijf. Hiervoor krijgt hij een stuk van de winst. De prijs van het aandeel wordt zogezegd bepaald door de wet van vraag en aanbod. Normaal gezien kan je ervan uitgaan dat de prijs in overeenstemming is met de winstverwachtingen. Wie een aandeel koopt, wil binnen een bepaalde termijn de prijs terugverdienen door de winstuitkeringen. Aangezien de winsten niet oneindig kunnen stijgen, zien we historisch dat de evolutie van de beursindexen redelijk stabiel blijft tot 1985. Uitzonderingen zijn er ook, zoals in 1928 toen de beursindex plots hoog stond en crashte in 1929-33.

Bovenstaande tabel toont aan dat na elke periode van economische groei de beursindexen een sterke terugval kenden. Economisch gunstige periodes doen het geloof in de "wonderen van het kapitalisme" stijgen en dit komt tot uitdrukking op de beurs. Wie na de crash van 1929 zijn beleggingen in waarde zag dalen, moest tot de jaren '50 wachten voordat de beurs terug het peil van voor de crash bereikte. Als je rekening houdt met de koopkrachtdaling moest je zelfs wachten tot in de jaren '60.

Wat veroorzaakt de plotse, scherpe stijgingen van de beurzen?

Naast de winstuitkering kan je ook geld verdienen door aandelen aan een hogere prijs te verkopen dan de prijs die je ervoor betaalde bij aankoop. Dit gebeurt in grote mate in de beurshandel. Maar dit systeem is eigenlijk het zelfde als een piramidespel. Zolang er kopers zijn die een hogere prijs willen betalen, kan de laatste verkoper winst maken. Maar wat als men zich plots realiseert dat de prijs zo hoog is dat men tientallen jaren moet wachten om de aankoop door de winstuitkering terug te winnen? Of als plots blijkt dat de ondernemingen toch niet zo winstgevend zijn? Dan zakken de prijzen en dit is wat nu gebeurt. In Japan is dit proces reeds 10 jaar bezig en daalde de Nikkei van meer dan 33000 naar minder dan 9000, of een waardevermindering met minstens 75%.

Hoe kunnen we de plotse beursstijging vanaf ongeveer 1985 verklaren?

Nieuw was zo'n sterke beursstijging en crash niet. Maar de schaal waarop dit nu plaatsvindt, kent geen voorgaande. Directe oorzaak hiervoor is het stimuleren van het "volkskapitalisme", dat onder meer door Reagan en Thatcher werd gepromoot. Bij de privatisering van British Telecom werden massa's aandelen te koop aangeboden en dankzij de nodige mediacampagnes aan de man gebracht. Nu kreunt het bedrijf onder de schulden en kan het de winstverwachtingen niet inlossen. Elke mediacampagne leidt tot het opkloppen van de winstverwachtingen en doet de prijzen stijgen.

Anderzijds werd in veel landen de sociale zekerheid afgebouwd en moedigde men de bevolking aan om aan pensioensparen te doen. Vanaf de tweede helft van de jaren '80 zagen we een kolossale stijging van de beleggingen door pensioenfondsen. Om de beloftes waar te maken inzake uitkeringen bij pensioen moesten deze fondsen minstens een winstcijfer van 2 cijfers kunnen voorleggen. Zo zagen we ook steeds meer bedrijven sluiten, niet omdat ze geen winst maakten maar omdat ze geen 10% winst maakten.

Terwijl in de bloeiperiode van het kapitalisme geïnvesteerd werd in productie, zagen we vanaf de jaren '80 steeds meer rationalisatie-investeringen (bedrijfsfusies of zelfs afbouw van grote bedrijven om ze duurder te verkopen in kleinere stukjes). Elke sanering deed de beurswaarde stijgen, terwijl de materiële basis van de bedrijven steeds kleiner werd. Bij elke golf van afdankingen veerden de beursnoteringen op en kregen de managers een bonus. Tot de realiteit het haalt en de pudding ineenzakt. Zo zagen we dat Lernout & Hauspie ten onder ging door opgeklokte omzetcijfers en winstverwachtingen. Daarna gebeurde hetzelfde bij World Online, Enron, Worldcom,…

Maar deze spectaculaire gevallen verbergen de ergere gevolgen van de evolutie op economisch vlak. Tussen 1993 en 2000 vonden 3500 hoogtechnologische bedrijven hun weg naar de beurs. De helft daarvan noteert nu onder hun startwaarde of is failliet.

Hoewel dit niet exact vast te stellen is, mogen we veronderstellen dat veel bedrijven nog altijd boven hun waarde noteren op de beurs en kan een evolutie zoals in Japan, waar na 10 jaar het eindpunt nog niet is bereikt, ook hier realiteit worden.

Welke gevolgen veroorzaakt een beurs in vrije val?

In allerhande tijdschriften verschijnen verhalen over de gevolgen van de beursdaling. De Standaard bracht het verhaal van een aannemer die zijn spaargeld met 20 miljoen fr. in waarde zag dalen. In de Verenigde Staten zien we bij vele werknemers, die voor een groot deel afhankelijk zijn van pensioenfondsen, en bij ons bij zelfstandigen die moeten sparen voor hun pensioen, dat de gedupeerden langer moeten blijven werken. Wie dacht tegen zijn 50ste "rijk" te zijn, komt bedrogen uit.

Een arbeider had zijn huis als waarborg ingebracht om middels een lening aandelen te kopen van Lernout & Hauspie. Hij mag nu gaan werken om deze lening af te betalen, of zal zijn huis verliezen. De immobiliënsector meldt dat veel villa's te koop staan omdat de kopers ze niet langer kunnen afbetalen. Dikwijls gaat het om jongeren die in de ICT-sector werkten en aandelen bezaten. De werknemers van World Online werden gedeeltelijk vergoed met aandelen, in de plaats van loon. Aandelen die nu waardeloos zijn geworden. De pensioenfondsen van De Lijn en de VRT kampen met geldnood wegens de slechte beursprestaties. Dit betekent dat het personeel zal moeten inleveren, hetzij op het loon om het pensioenfonds te stijven, hetzij op het uitgekeerde pensioen.

Maar is het geld dan verdwenen?

Als we de media mogen geloven, is dit geld nu verdwenen. Niets is echter minder waar. Voor het slecht ging met Lernout & Hauspie verkochten enkele rijke beleggers hun aandelen nog met flinke winst. Hetzelfde geldt voor Nina Brinkman, baas van World Online. M.a.w. deze mensen verdienden flink geld door aandelen duur te verpatsen aan de massa's.

Anderzijds werd door het verkopen van aandelen aan steeds hogere prijzen massa's fictief geld in de economie gepompt. Doordat de Amerikaanse bevolking dacht dat hun rijkdom in aandelen steeds groter werd en nooit meer kon dalen, gingen ze ook steeds meer consumeren (en massaal op krediet). Maar zoals bij elk krediet volgt er een periode waarin er moet terugbetaald worden. De dalende beurswaarde zal de consumptie doen dalen en de overproductie nog verder doen stijgen. Verdere afbouw van de bedrijven met bijbehorende ontslagen en inleveringen zijn aan de orde.

Steeds meer wijzen alle tekenen op een herhaling van het Japanse scenario in Europa en de VS. Door hun reserves zullen deze landen een eerder lang uitgerokken periode van economische achteruitgang doormaken, waarbij jobs verloren gaan, de arbeidsomstandigheden verslechteren en de gepensioneerden en andere aandeelhouders hun koopkracht zien dalen als gevolg van de dalende beursopbrengsten. Vele "Derde Wereld-landen" hebben die reserves niet en worden, zoals Argentinië, met een plotse scherpe ineenstorting geconfronteerd. Terwijl de rijken hun schaapjes op het droge zetten - voor de banktegoeden in Argentinië bevroren werden, hadden de superrijken hun kapitalen al overgebracht naar de VS - zal de arbeidersklasse de rekening opnieuw gepresenteerd krijgen.

Jo Coulier