Meer dan 1 op 4 jongeren tussen 14 en 16 jaar heeft er al aan gedacht om zelfmoord te plegen. Dat is het schokkende resultaat van een onderzoek. Maar voor veel jongeren zal dit niet als een verrassing komen. Iedereen kent in haar of zijn omgeving wel situaties van zelfmoorden of pogingen daartoe. Als we dieper ingaan op de levenssituatie van jongeren en hun perspectieven, kan je enkel vaststellen dat deze samenleving niet veel voor hen in petto heeft.

Op alle mogelijke manieren tracht men nu een verklaring voor deze situatie te vinden. De ene wijdt het aan gebrekkige communicatie met de ouders, een ander aan het uit elkaar vallen van het kerngezin, anderen dan weer aan emotionele verwarring.

Maar de perspectiefloosheid van jongeren in deze samenleving kan je enkel snappen wanneer je naar het volledige plaatje kijkt. Dit plaatje is er één van een enorm liberaal offensief dat de hele wereld over zich heen heeft gekregen tijdens de jaren ’90. Dit liberaal offensief vertaalt zich vandaag in stijgende armoede, verdwijnen van vaste jobs aan een degelijk loon, het ontmantelen van openbare diensten,... maar anderzijds ook in het beklemtonen van de prestaties van ieder individu, het opdrijven van het verwachtingspatroon en het wegwuiven van solidariteit.

Wil ik wel in deze wereld leven?

Onze maatschappij wordt gekenmerkt door een enorme druk op het individu. Dit is uiteindelijk hetgeen men wil bereiken : "we zijn allemaal individuen en zelf verantwoordelijk voor het al dan niet slagen van ons leven". Jouw punten op school, jouw carrière, jouw positie in de samenleving hangt volledig af van de prestaties die je al dan niet kan verrichten. En niet zomaar gelijk welke prestaties, neen enkel die prestaties die in deze samenleving geld kunnen opbrengen. In de ontwikkeling van talenten die op het eerste gezicht niet "rendabel" lijken, kan er niet worden geïnvesteerd.

Deze liberale gedachte heeft in de jaren ’90 een verwoestend effect gehad op het leven van arbeiders en jongeren. Zelfmoord is maar één uiting van de rotheid van deze samenleving. Er bestaat ook ongecontroleerd druggebruik, groeiende psychische problemen (op alsmaar jongere leeftijd), het pillen slikken om te kunnen functioneren, eetstoornissen,...

Maar het liberaal offensief heeft ook een enorm effect gehad op de mogelijke oplossingen die men ziet voor de problemen. Zelfmoord is de meest harde uitdrukking van een individuele oplossing, voor wat men denkt een individueel probleem te zijn.

Het is juist de taak van socialisten om opnieuw een toekomstperspectief van verandering te bieden. In de 19e eeuw moesten de pioniers van de socialistische beweging de ideeën van solidariteit en strijd verdedigen om de moedeloosheid te doorbreken. Voor een stuk zitten we opnieuw in een vergelijkbare situatie.

Jongeren worden hard getroffen door het liberaal beleid

Nieuwe ontwikkelingen in de maatschappij worden het eerst en hardst aangevoeld door jongeren. De werkloosheid, flexibele laagbetaalde interim-jobs, elitarisering van het onderwijs, het ontmantelen van dienstverlening,...

De leeftijd waarop jongeren het ouderlijk huis verlaten blijft ook steeds stijgen, vandaag tot gemiddeld 26 jaar. Ook dit zou je weer op velerlei manieren kunnen verklaren. Er wordt langer gestudeerd, vaste relaties en kinderen komen pas later,... Maar de jongeren zelf zullen best wel beseffen dat het niet evident is om een financieel onafhankelijk leven op te bouwen. Velen, zelfs hogergeschoolden, krijgen bij het begin van hun job - als ze al een vaste job vinden - een inkomen dat niet hoger is dan 1.000 euro netto in de maand. Zoek maar eens een deftige woning (min. 300 euro), veelal heb je een auto nodig voor je werk (250 euro/maand), andere vaste kosten (EGW, ziekenkas, allerhande belastingen, 150 euro). Dan blijft er nog bitter weinig over om van te leven.

Jongeren staan in de solden

De nieuwe regering belooft werk te maken van de jongerenwerkloosheid, zoals ze dit ook 10 jaar geleden beloofde met het Jongerenbanenplan. Want de jeugdwerkloosheid in België (min 26-jarigen) steeg op jaarbasis met 12% tot 73.134.

Zal de overheid nieuwe jobs creëren om jongeren tewerk te stellen? Neen, helemaal niet, ze zal de belasting voor de tewerkstelling van jongeren verlagen, waardoor de "concurrentiepositie" van jongeren verbeterd.

Dan kunnen de patroons de volgende operatie uitvoeren: oudere werknemers afdanken, op brugpensioen laten gaan en jongeren aanwerven aan lagere kosten.

In 1993 reageerden we op dit soort maatregelen met de slogan: "Papa, papa, ik heb een job, de uwe!" Deze belastingsverlagingen spelen enkel en alleen in de kaart van degenen die staan te springen om de verschillende groepen in de samenleving tegen elkaar op te zetten, nl. de patroons. Tegelijkertijd ondermijnt het de fundamenten van onze sociale zekerheid door een verlaging van de inkomsten.

Jongeren hoeven dit soort ‘voorkeursbehandeling’ niet. Ze hebben zoals iedereen gewoon het recht op een degelijk inkomen, werk, een toekomstperspectief.

Commercialisering van de leefwereld van jongeren

Reclame op school was één van de nieuwe elementen het afgelopen jaar. Uiteindelijk is dit enkel een verderzetting van de machtsgreep die grote bedrijven uitvoeren over het dagdagelijkse leven van iedereen. Ook jongeren - die een belangrijke doelgroep vormen in de reclame - worden constant gestimuleerd om dit te doen, dat te kopen, hip en cool te zijn.

Ook de ontspanningsfaciliteiten voor jongeren worden meer en meer overgelaten aan het aanbod van de privé. Veel jeugdhuizen krijgen het moeilijk om te overleven nadat bespaard werd op hun toelages. In Mechelen wordt het jeugdhuis ‘t Sentroem bedreigd in haar bestaan, nadat het stadsbestuur van Bart Somers besliste om op 2 jaar tijd de subsidies voor één volledige werkkracht (de enige) af te schaffen. Maar ook op het vlak van sport, cultuur, uitgaan,... wordt er alsmaar minder door de overheid aangeboden, bijvoorbeeld faciliteiten, en is men dikwijls verplicht om in het commercieel circuit z’n gading te zoeken. Een voorbeeld daarvan zijn de vele zomerfestivals die stinkend duur zijn. Met als gevolg dat enkel diegenen die het zich kunnen permitteren er voor in aanmerking komen.

Invloed op leefwijze

Een perfect lichaam, een echte carrière, een blitse wagen en partner: dat is de uitdaging waar elke jongere voor staat volgens de normen die gelden in de commerciële prestatiemaatschappij. Vandaag lijden veel jongeren onder deze druk om te "slagen" in het leven. Er zijn verschillende manier om hierop te reageren: complexen over het lichaam en de seksualiteit, verstijfde sociale contacten, faalangst,... Volgens een andere studie heeft 25% van de jongeren regelmatig depressiesymptomen.

Onderzoekster Leen Ackaert verklaart in De Standaard dat de maatschappij veelal de belangrijkste oorzaak is van ,,het feit dat kinderen weinig fysieke en psychische ruimte krijgen in de samenleving, dat ze beschouwd worden als niet volwaardig en dat de maatschappij zich vooral fixeert op wat ze niet kunnen.’’

Maar langzamerhand beginnen ook meer en meer jongeren dit soort samenleving te verwerpen. De antiglobaliseringsbeweging is een uitdrukking van het groeiend bewustzijn dat veel problemen helemaal niet individueel zijn, maar uiteindelijk het resultaat zijn van de kapitalistische samenleving.

Rol van jongeren in de strijd

Trotsky omschreef de jongeren ooit als de toppen van de bomen die eerst beginnen te bewegen wanneer er een storm op komst is. In die zin vormt de strijdbaarheid van jongeren een barometer voor toekomstige bewegingen in de samenleving. In de antiglobaliseringsbeweging en de anti-oorlogsbeweging was het de dynamiek van jongeren die inspirerend werkte op bredere lagen.

Maar er zijn ook historische voorbeelden, zoals mei '68, waar de heroïsche strijd van de studenten het vertrouwen gaf aan de arbeidersklasse om in actie te komen. Het was pas op het moment dat de arbeidersklasse haar kracht begon te laten zien dat bij de burgerij de schrik om het hart sloeg. Jongeren kunnen alleen nooit fundamentele veranderingen afdwingen vanwege hun gebrek aan economische macht. Ook vandaag zijn de nieuwe bewegingen van de arbeidersklasse in landen als Oostenrijk, Frankrijk,... de echte massa-bewegingen die een krachtsverhouding kunnen opbouwen tegen het liberale beleid. Jongeren moeten in deze situatie hun belangrijke maar ondersteunende rol herkennen.

Bart Vandersteene