Stel je voor: je komt terug uit verlof en je verneemt dat je fabriek gaat sluiten. Vandaag beleven de arbeiders van Opel (Antwerpen) een dergelijk drama - ze wachten ongerust op het herstructureringsplan dat op 21 september aangekondigd zal worden. In één tel storten al je toekomstplannen ineen.

door Guy Van Sinoy

Sociaal bloedbad

De komende weken zullen tienduizenden arbeiders in Europa dergelijke angsten meemaken: Philips-Hasselt wil 600 jobs liquideren; bij Sabena vallen opnieuw 2000 ontslagen; de arbeiders van City Bird houden hun adem in,...

In het eerste semester van 2001 zagen we een massale golf van ontslagen: Gervais Danone (sluiting van zes fabrieken, waaronder Lu in België), Marks & Spencer (sluiting van 38 winkels in Europa), Moulinex (2000 ontslagen), Bull (1.800 ontslagen), AOL-Air Liberté (de helft van de 7.500 loontrekkenden moet op-stappen), Karstadt Quelle (4.700 ontslagen).

Die beweging zit in een hogere versnelling. In Duitsland stelt een derde van de bedrijven (!) dat ze de komende maanden hun personeelsbestand zullen afslanken. De multinationals zetten het mes erin: Bayer (- 4.000 jobs), Siemens (- 10.000 jobs), MAN (- 4.000 jobs). Alcatel (wereldwijd 13.000 loontrekkenden) heeft de verkoop van bijna al haar fabrieken aangekondigd.

Hoe komt dit?

Een goede vraag. Volgens de Belgische regering zouden dit jaar immmers nieuwe cadeaus (waaronder de fiscale hervorming, waarvan vooral de beter begoeden genieten) mogelijk zijn vanwege de goede conjunctuur. Vandaag wuift de regering haar beloftes vaarwel. De groei van het Bruto Binnenlands Product (BBP) zou 4% in 2000 naar 1,3% in 2001 gaan.

De uitleg hiervoor is te vinden in de Amerikaanse economie. De laatste jaren speelde die de rol van locomotief van het kapitalisme: een sterke dollar tegenover een zwakke euro maakte dat kapitaal aangetrokken werd naar de VS en dat de export van de Europese bedrijven naar de VS gemakkelijker werd. De bru-tale landing van de Amerikaanse economie (het BBP van de VS ging van 4,2% in het eerste trimester van 2000 naar 1% in het vierde trimester) verplaatst de crisis naar Europa. België, dat de meerderheid van haar productie uitvoert, zal het effect ervan met volle kracht voelen.

Het systeem in panne

"Deze uitleg bevredigt me slechts gedeeltelijk", zeg je. "Als dit de gevolgen voor Europa van de situatie van de Amerikaanse economie zijn, legt dat nog niet uit waarom de wereldeconomie opeens op zijn bek gaat. De politieke en financiële verantwoordelijken herhaalden wereldwijd toch al 10 jaar lang dat het kapitalisme het enige systeem is dat werkt?"

Het kapitalistisch systeem kenmerkt zich door de anarchie van de markt. Ieder bedrijf investeert in de hoop zo snel mogelijk de goederen aan een goede prijs te verkopen en een zo groot mogelijke winst te boeken. De economische keuzes stellen zich in functie van de winstperspectieven en niet volgens een democratische planning die vertrekt van de behoeften van de bevolking.

Wanneer veel bedrijven uit een bepaalde sector belangrijke investeringen hebben gedaan, ont-staat overproductiecapaciteit: de niet-verkochte stocks stapelen zich op, de fabrieken draaien niet meer op volle kracht en na zekere tijd verlagen de bedrijven de productiekosten door het afbouwen van de tewerkstelling.

Gezien werkloze arbeiders minder consumeren, daalt de vraag. De onver-kochte stocks blijven zich opstapelen. Nieuwe ontslagen worden aangekondigd. De arbeidersklasse bevindt zich in het defensief. Iedereen heeft immers schrik zijn/haar job te verliezen. De kapitalisten profiteren hiervan om nieuwe opofferingen op te leggen (daling van lonen en sociale bijdragen, meer flexibiliteit,...) om zo hun winstvoet te herstellen.

De kapitalistische crisis heeft dus niet dezelfde gevolgen voor loontrekkenden en kapitalisten: voor de eerstgenoemden betekent het werkloosheid en verlies van inkomen, voor de laatsten betekent het de sanering van de economische situatie (vernietiging van weinig rendabele bedrijven, fusies, herstel van de winstvoet).

Sinds haar bestaan kent het kapitalisme dan ook een cyclus van hoge conjunctuur, gevolgd door crisis en de strijd tegen jobverlies. "Het enige systeem dat werkt", is in feite het enige systeem dat werkt... voor de kapitalisten. Voor de loontrekkenden en hun gezinnen - de meerderheid van de bevolking - is het onmogelijk aan projecten op lange termijn te bouwen. Wie kan garanderen dat ze hun werk behouden in de komende jaren?

Hoe ertegen vechten?

De reacties van de vakbonden tegenover de herstructureringen en het massale jobverlies blijven zeer beperkt.

Zelfs wanner de arbeiders aan de basis de ontslagen weigeren en in actie komen, voorziet de vakbondstop in het algemeen slechts enkele stakingsdagen en een sociaal plan (brugpensioenen, ontslagvergoedingen,...). Een sociaal plan regelt echter niets voor zij die werkloos zijn in een periode van algemene crisis.

De pseudo "realistische" hou-ding dat we “de jobs niet kunnen behouden omdat we ons in een veralgemeende crisis bevinden”, is een houding van berusting tegenover de wetten van de markt. Dat leidt ertoe dat men zich beperkt tot het aanvaardbaar maken van jobverlies door middel van een sociaal plan.

Syndicale strijd, Politieke strijd

De enige realistische houding is vast te stellen dat de strijd jobs kan redden door de bazen en de regering op de knieën te dwingen.

Zo hebben de arbeiders van Clabecq de heropening afgedwongen, de arbeiders van Marks & Spencer in Frankrijk wa-ren de enigen die voor hun jobs gevochten hebben en ze zijn ook de enigen die - voorlopig - hun jobs behouden. "Voorlopig", want onder het kapitalisme is alles voorlopig: wat vandaag verwor-ven is, kan morgen opnieuw op de helling worden gezet.

Wanneer een bedrijf massaal ontslaat, moeten de arbeiders het behoud van hun jobs, de opening van de boeken en het opheffen van het bankgeheim eisen. Zo kunnen ze zien waar de winsten naartoe zijn gegaan. Hiervoor moet men echter het fatalisme, de aanvaarding van de wetten van het systeem, overbood gooien.

Dat is een politieke strijd omdat het globaal de regels van functioneren van de samenleving in vraag stelt. Daarom hebben de arbeiders en hun gezinnen vandaag behoefte aan een nieuwe arbeiderspartij die het verzet tegen de kapitalistische economische wetten organiseert, toont dat een andere logica mogelijk is en op middellange termijn een andere toekomst voorbereidt.