Op enkele uitzonderingen na was heel Amerika, zoniet heel de wereld, verenigd in verdriet om de slachtoffers van de afschuwelijke aanslagen op 11 september. Mensen uiten dat echter op verschillende manieren. Heel wat arbeidersgezinnen hebben de solidariteit uitgedrukt die kenmerkend is voor hun klasse. Ze boden zich aan als vrijwilliger bij de reddingsacties of stortten aan liefdadigheidsinstellingen. Patroons hebben doorgaans gereageerd volgens een ander klasse-instinct nl. het 'benutten van de opportuniteiten' waarmee crisissituaties gepaard gaan, weliswaar na de obligate krokodillentranen.

Opportuniteiten

Terwijl de meeste aandelen kelderden, schoten die van wapenhandelaars en farmaceutische bedrijven als raketten omhoog. De mogelijkheid van oorlog, verminking en een massa gekwetsten schept immers 'winstverwachtingen'. Sectoren die het harder te verduren kregen, bieden dan weer andere opportuniteiten. Zo maken de patroons in de luchtvaartsector, toerisme, banken en verzekeringen van de gelegenheid gebruik om overtijdse herstructureringen versneld door te voeren. De tranen waren nog maar nauwelijks opgedroogd of de aandeelhouders van de luchtvaartmaatschappijen kondigden al een volgend drama aan. Wereldwijd staat de teller van aangekondigde ontslagen in de luchtvaartsector al op 108.900.

In normale tijden zou zo een alomvattende 'herstructurering' leiden tot enorm verzet, nu luidt het echter dat we 'onze verantwoordelijkheid' moeten opnemen. Op een cynische wijze maakt men gebruik van het gevoel dat het allemaal erger kon, om de winstmarges op te drijven ten koste van het personeel. Sabena-baas Müller was er als de kippen bij om zijn « reddingsplan » door het strot van de arbeiders te rammen. De vakbondsleiders zetten hun handtekening, maar zijn te laf om hun leden een stemadvies mee te geven. De pilotenverenigingen, die zwart op wit aantonen dat men Sabena voor een appel en een ei aan het liquideren is, worden door broodschrijver Y. Desmet van De Morgen 'zelfmoordacties' verweten als ze in staking gaan !

Hypocrisie

Het cynisme van stakinghater Desmet is klein bier vergeleken bij de hypocrisie van VS-president Bush. Acteurs als Tom Cruise en Sylvester Stallone werden ingeschakeld om geld in te zamelen voor de slachtoffers. Fier als een gieter verklaarde Bush aan de wereldpers dat liefst 55 miljoen $ op die manier was ingezameld, alsof hij het zelf gepresteerd had. Bush vergat er echter bij te vermelden dat de Amerikaanse Federale Bank (FED) tegelijk 38.250 miljoen $ in de financiële markten had gepompt en dat de Japanse en de Europese centrale banken daar nog eens 80.000 miljoen $ bovenop hadden gelegd ! Met andere woorden : tewijl arbeidersgezinnen hun spaarcenten besteedden om de slachtoffers te helpen, gaven de verzamelde centrale banken uit de belastingsgelden van diezelfde gezinnen, maar liefst het 2.000-voud weg aan patroons en speculanten!

Bovendien zullen de diverse regeringen de crisis aangrijpen om maar meteen nieuwe 'inspanningen' van de bevolking te eisen. De VS-regering trok het budget voor defensie (+ 40miljard $) en dat voor veiligheid (+ 20 miljard $) op. Tegelijk wil Bush een drastische belastingsvermindering doorvoeren. Iemand zal hiervoor moeten opdraaien: afbouw van de sociale zekerheid en verdere privatiseringen zullen het budget in evenwicht moeten brengen. Dat belooft voor al diegenen die hun job al verloren zijn of het punt staan hem te verliezen.

Markt

Reeds voor de aanslagen van 11 september was het duidelijk dat de VS op een recessie afstevende. De economische groei was vertraagd tot 0,2% , de industriële productie daalde al 11 maanden, het consumentenvertrouwen, de belangrijkste factor die ervoor zorgde dat de VS niet eerder afgleden naar een complete recessie, stond op het laagste niveau in 8 jaar tijd. Zoals bij de 'oliecrisis' in '73 - '74 zoekt men ook nu een zondenbok om de crisis te verklaren. Destijds was dat de Opec, nu de terroristen. Dat crisis een gevolg is van de wetmatigheden van het kapitalisme zelf en de Opec of de aanslagen het proces hooguit versnellen, willen de kapitalisten en hun aanhangers niet geweten hebben.

De ongelijke verdeling onder het kapitalisme, de enorme kloof tussen een handvol rijken met koopkracht en een massa armen zonder, zorgt ervoor dat er geen markt is voor de aanwezige wetenschappelijke en technische mogelijkheden. Voortdurend leidt dat tot overproductie of overcapaciteit. Niet dat er geen behoeften zijn, maar onder het kapitalisme wordt niet geproduceerd voor de behoeften, enkel voor de markt en als die er niet is... dan moet er maar gesaneerd worden.

Wereldcrisis

Eigenlijk zat de crisis er al veel langer aan te komen. De beursstijging zorgde echter voor uitstel. Het creëerde een gevoel van rijkdom en vooruitgang. Dat zet aan tot consumptie, dikwijls met geleend geld. De consumentenschuld in de VS staat op haar hoogste peil sinds WOII, de schulden van bedrijven bedragen 85% van het Amerikaans BNP, een absoluut record. Vroeg of laat moeten die afbetaald worden. Zolang de beurzen stegen en de winsten toenamen, was er geen probleem. Wie de beurswaarde van zijn/haar bedrijf ziet instuiken of wiens spaargeld in aandelen wegsmelt, is eraan voor de moeite. Dat ondermijnt de consumptie en dus de markt, waardoor nog meer bedrijven moeten saneren en/of sluiten.

Het effect zal echter niet beperkt blijven tot de VS. De jongste jaren waren de VS met een handelstekort van 450 miljard $/jaar, eigenlijk een indirecte injectie in de economieën van de rest van de wereld, de motor van de wereldeconomie. Dat kon enkel gefinancierd worden door hoge reële rentevoeten (interest - inflatie) onderstut door een sterke $. De sterkte van de VS-economie was gebaseerd op een extreme uitbuitingsgraad van de arbeidskracht, gekoppeld aan een doorgedreven flexibiliteit en een voortdurende toevoer van vers kapitaal. Dit fabeltje is voorbij. Op 1 september, nog voor de aanslagen, hadden Europese bedrijven al 183.000 ontslagen aangekondigd voor dit jaar. In de zogenaamde groeieconomieën verwacht men voor dit jaar een groei van slechts 1% i.p.v. 8%. De Japanse economie blijft in recessie, zeker nu haar voornaamste afzetmarkten, de VS en Zuid-Oost Azië zelf inkrimpen.

Arbeidersbeweging

Het eerste effect van de crisis, mede door de verontwaardiging over de aanslagen, kan een tijdelijke verlamming zijn van de arbeidersbeweging. Het is echter onwaarschijnlijk dat dit lang zal aanslepen. De anti-globaliseringsbeweging heeft strijd opnieuw op de agenda geplaatst. Steeds meer arbeiders zullen zich hiertoe aangetrokken voelen, zeker als de beweging of delen ervan de strijd tegen globalisering koppelen aan sociale thema's in de wijken, bedrijven en scholen. Het klopt dat de sociaal-democratie en de vakbonden vandaag veel volgzamer zijn geworden dan pakweg 10 tot 20 jaar geleden. Verontrustend voor de burgerij is echter dat hun greep op de arbeiders navenant is afgenomen.

De burgerij is zich bewust van de enorme kracht van de arbeidersbeweging en vooral ook van de mogelijkheid dat ze die kracht zal gebruiken, ondanks de vakbondsleiders. Vandaar de schuchtere pogingen om opnieuw - een beetje - geld in de economie te pompen, 40 miljard $ werd vrijgemaakt voor reddingswerken in New York en Washinton, 15 miljard $ voor de luchtvaartsector. Internationaal is het IMF plots wel bereid nieuwe leningen te verschaffen aan Turkijë, Pakistan en Argentinië. Dit zal echter niet volstaan om de effecten van de crisis teniet te doen. Een oorlog zou de aandacht kunnen afleiden van de interne economische problemen, maar ook dat is niet gegarandeerd een succes. Nog voor de mobilisatie echt van start is gegaan, grijpen de eerste anti-oorlogsbetogingen al plaats. Dat illustreert over hoe weinig ruimte de burgerij beschikt.

De kracht van de arbeidersbeweging is enorm, maar niet onbeperkt. Indien de arbeidersbeweging niet in actie komt, zullen anderen het vacuüm invullen. Een situatie van oorlog, zeker indien die gepaard gaat met terroristische aanslagen in het Westen, kan gepaard gaan met de opkomst van racisme en reactionaire bewegingen.

Eric Byl