Basistekst Openbaar vervoer

1997

· de hel op de weg

Het is weer zover, de lang verwachte zomer, de zon als het weer wat mee zit, vakantie. En alsof de gewone man wat plezier altijd moet bekopen met de "gesel gods", kunnen we ons terug verwachten aan de onheilspellende berichten over nog grotere files en vooral ook veel te hoge ozonconcentraties in de steden. Terecht trouwens! Het automobiel verkeer eist niet alleen tijdens de zomer, maar het hele jaar door z'n zware tol. De stresserende files waarvoor we vroeger moeten opstaan om tijdig in de fabriek of op kantoor te geraken, de verkeersagressie en de moordende reeks verkeersslachtoffers, de astma en de kanker veroorzaakt door uitgestoten benzeen, ozon en dieselparticelen, het broeikaseffect, de zure regen en de aantasting van gebouwen,... Teveel om op te noemen. Schrijnend is dat ondertussen op veel plaatsen bussen of treinen leeg tot halfvol rijden, kleinere stationnetjes worden afgeschaft en het openbaar vervoer elk jaar duurder en asocialer wordt. Ondanks alle retoriek over zogenaamde inspanningen om het openbaar vervoer aantrekkelijker te maken, zet deze tendens zich door. Er is dus dringend behoefte aan een radicaal andere aanpak en een nieuwe visie op mobiliteit.

· Kapitalisme is waanzin.

We leven in een economisch systeem waarbij goederen en diensten geproduceerd worden om er in de eerste plaats winst mee te maken in het belang van een steeds kleiner wordende groep rijken, en niet in het belang van de meerderheid van de bevolking. Met het vervoer is dit niet anders. De autowaanzin is maar één van de gevolgen van de vernietigende en chaotische logica van de "vrije markt". De auto- en petroleum-industrie behoren tot de machtigste kapitalistische sektoren op aarde. Om het met de legendarische woorden van een automobielmagnaat te zeggen: "Remember that we don't rake Mars, we Sake money." Het gaat hem dus niet in de eerste plaats om de mobiliteit van de mensen -alles in beschouwing genomen zijn die trouwens veel beter gediend met degelijk openbaar vervoer - maar om de winst. Degelijk openbaar vervoer werkt te efficiënt en te goedkoop om aan de winsthonger van de kapitalisten te voldoen. Auto's verbruiken samen meer brandstoffen, hebben een relatief korte afschrijvingstermijn en vereisen meer grootschalige infrastructuur zoals snelwegen, parkings, garages, raffinade-rijen.Allemaal mogelijke winstbronnen. Die winsthonger leidt dan ook nog eens tot allerlei wantoestanden in de transport-sector: onderbetaalde zeelui, overgestresseerde vrachtwagen-chauffeurs, gebrekkige veiligheidscontroles (zoals bij de ramp met de Herald of Free Enterprise) .. Achter een krantenkop als "Bus met schoolkinderen op vakantie stort in ravijn" schuilt dikwijls een aantasting van de arbeidsrechten van de chauffeurs.

Nochtans is er een andere ekonomische ordening denkbaar die zich in de eerste plaats laat leiden door de reële (en dus niet omwille van winstbejag manipuleerde) behoeften van de meerder-heid van de bevolking. De aanleg, het onderhoud en het operationeel houden van een degelijk openbaar vervoernet (vooral in de grootsteden), de productie en het herstellen van duurzame en degelijke trein-, tram- en busstellen bieden heel wat tewerk-stellings mogelijkheden. En zelfs voor een bepaald type auto is er nog plaats in een alternatieve visie op mobiliteit. Maar we kunnen niet zo maar pleiten voor de onmiddellijke sluiting van al die autofabrieken en raffinaderijen. Dit zou in de huidige toestand een sociale catastrofe betekenen die zich zou keren tegen het leefmilieu. Een andere mobiliteit is afhankelijk van een radicaal andere economische ordening, en daarvoor moeten de economische krachtsverhoudingen fundamenteel gewijzigd worden.

werknemers en gebruikers tegen privatisering: één front voor dezelfde strijd

Het openbaar vervoer wordt steeds verder opgesplitst, in stukjes gehakt ("gekompartimentaliseerd") en verpatst aan de privé-sector. Dit versterkt nog de hier boven beschreven problemen. In Groot-Brittannië, waar het vervoer volledig geprivatiseerd werd, zijn de desastreuze gevolgen van deze politiek duidelijk. Vooraleer te privatiseren volgen regering en patronaat eerst de strategie om de openbare diensten te verzwakken. Ze laten personeel afvloeien, ambtenaren worden vervangen door contractuelen. De werkdruk verhoogt en de kwaliteit van de dienstverlening gaat onvermijdelijk achteruit. Treinen en bussen rijden vaker te laat, de chauffeur is al eens onvriendelijk omdat hij tot en met onder de stress zit enzovoort. Zo heeft de regering dan argumenten om te beweren dat de privé-sector per definitie beter en efficiënter is. Neem de trein eens in Engeland om dit na te gaan... In België zijn bepaalde delen van de NMBS reeds geprivatiseerd of in pacht gegeven aan onderaannemers (De Lijn). Specialisten beweren dat als de Lijn geprivatiseerd wordt, er binnen de kortste keren enkel nog maar bussen zullen rijden tussen Brussel, Leuven en Gent. Geen enkele privé-firma zal het in haar hoofd halen om de "verliesgevende" busverbindingen te behouden. Verliesgevend binnen het huidig functioneren wel te verstaan!Om te reageren op de aanvallen op tewerkstelling en statuut, zijn arbeiders van bus en trein de laatste jaren verschillende keren in staking gegaan. Velen vinden dat hiermee de gebruiker gestraft wordt. In de media worden dan gretig ontevredenen aan het woord gelaten, die tegen de staking zijn. Op die manier probeert men de werkers tegen elkaar op te zetten. Men moet beseffen dat de staking het enige efficiënte wapen is, waarover de werknemers beschikken om druk uit te oefenen op regering en patroons, en dat de akties van de spoormannen en buschauffeurs uiteindelijk ook in het voordeel van de gebruikers zijn. De vakbonden zouden bij volgende akties deze boodschap nog duidelijker moeten maken aan het publiek. Ze staken immers ook voor onze belangen.

· naar een andere visie op mobiliteit: gratis openbaar vervoer!

De privatiseringtendens illustreert nog eens de perverse logica van het Kapitalisme: wat geen winst oplevert, moet weg. Vanuit een sociaal en milieubewust standpunt is dit pure waanzin. Voor menselijke behoeften zoals mobiliteit, gezondheidszorg, onderwijs en vele andere geldt dat de productie ervan zelf de winst is. In kapitalistische termen is winst louter het surplus dat de kapitalist kan op zak steken ongeacht het maatschappelijk nut van het geproduceerde goed of dienst. Stel je voor dat men morgen het onderwijs privatiseert. Het resultaat zou zijn dat het onderwijs voor de lagere sociale klassen wordt afgeschaft bij gebrek aan koopkracht. Iedereen moet gelijke en dus gratis toegang krijgen tot degelijk onderwijs. De financiering moet bijgevolg door de collectiviteit gebeuren. Elke doorrekening van onkosten (laat staan ook kapitaalsrente voor de patroon) aan de directe gebruiker veroorzaakt een sociale discriminatie ten aanzien van de minder gegleden. Dezelfde redenering kan men opzetten voor openbaar vervoer. Gratis openbaar vervoer biedt aan iedereen gelijke kansen om zich te verplaatsen. In de huidige situatie zijn mensen met een klein budget geneigd om hun mobiliteit in te krimpen door bijvoorbeeld minder te participeren aan betogingen, nationale organisaties, stedelijke acties, culturele evenementen, weekend-uitstapjes met het hele gezin, sollicitaties etc. Dit terwijl de middenklasse zich een auto kan permitteren die zich al vlug als alternatief aandient op het relatief dure en momenteel zwak functionerende openbaar vervoer. Als we daarbij ook de ecologische overwegingen in be-schouwing nemen moet je de tegenargumenten al ver gaan zoeken.

· Wat gratis is, deugt niet?

Dit is een klassiek vooroordeel dat vooral gebaseerd is op het zwak functioneren van de openbare diensten in het huidig systeem. Op zich kan men geen enkele noodzakelijk dwingende reden aanbrengen waarom openbare diensten per definitie slecht zouden functioneren. Het is zelfs eerder zo dat mobiliteit het meest efficiënt functioneert op gecoördineerde collectieve basis. Zo vind je in Spanje bijvoorbeeld nooit een gepaste busaansluiting als je van de trein stapt, het busvervoer is volledig geprivatiseerd. In België is het momenteel ook onmo-gelijk zonder wagen 's avonds naar de cinema of een optreden te gaan, zeker als men buiten de grote centra woont. Vanaf een bepaald uur rijden er jammer genoeg geen bussen of treinen meer. Nog zo'n staaltje van wanorganisatie, en dan maar klagen over de weekendongevallen!

· Gevaar voor overconsumptie?

Nog zo'n vals tegenargument. Het gaat er van uit dat mensen de dienst zouden overbelasten door uren nodeloos op de bus te vertoeven. Dergelijke symptomen van verveling komen natuurlijk voor, maar zijn zeer uitzonderlijk, zich verplaatsen wordt door de meeste mensen nog steeds als een noodzakelijk kwaad ervaren. En als we het over openbaar vervoer hebben spreken we natuurlijk niet over superluxueuze uitstapjes naar Australië of weekendtrips naar de Noordpool.

· Ontmoedigt gratis openbaar vervoer het fietsen?

Dit dwaze tegenargument kwam van niemand minder dan de Antwerpse Agalev-schepen Mieke Vogels, die zich langs haar groene zijde voorbijgestoken voelde door de Hasseltse burgemeester Steve Stevaert. Door het gratis openbaar vervoer zouden minder mensen de fiets nemen. De realiteit is net omgekeerd: minder auto's in de stad maakt fietsen zoveel aangenamer en veiliger. Heel wat bezwaren die fietsliefhebbers momenteel maken om de stad in te fietsen zouden verdwijnen. Voor wie het fysiek aankan, blijft fietsen bij goed weer zeker aantrekkelijk. Maar vindt Mieke Vogels misschien dat de Antwerpse bejaarden in de hevigste hagelbuien maar met de fiets de straat opmoeten?

· Is dat allemaal wel betaalbaar?

Het is duidelijk dat de globale kost van individueel automobiel verkeer veel hoger ligt dan collectief openbaar vervoer. Alleen wekt het huidig overheidsbeleid en de hoge staatsschulden de indruk dat de staat het allemaal niet meer kan betalen. We mogen niet vergeten dat alles wat de staat uitgeeft door de belastingbetaler betaald wordt, en in de eerste plaats door diegenen die werken. Naast de enorme privé-uitgaven die we allen aan mobiliteit doen, leggen we via de belastingen nog een flinke som bij voor wegenaanleg, verkeersveiligheid, verzorgingsdien-sten en milieuzorg. Als je dit allemaal bij elkaar telt kom je al vlug tot de conclusie dat openbaar vervoer stukken goedkoper is dan het huidige individueel verkeer. De filosoof Ivan Illich berekende ooit dat wanneer je de arbeidstijd die nodig is om onze automobiliteit te financieren, aftrekt van de veronderstelde tijdswinst, een auto in werkelijkheid slechts 5 km/u rijdt.

· Is de kwaliteit belangrijker dan de prijs?

Diverse ministers, Agalev en de Bond van Trein-, Tram- en Busgebruikers beweren dat niet in de eerste plaats de prijs de mensen afschrikt het openbaar vervoer te gebruiken, maar wel de gebrekkige dienstverlening, de frequentie... kortom de kwaliteit. Zij willen wel goedkoop openbaar vervoer, maar gaan niet op de gaspedaal staan om het volledig gratis te maken. Ons inziens een vergissing. Zoals reeds boven aangehaald laat de huidige kwaliteit inderdaad de wensen over, en moet er zeker geïnvesteerd worden in de degelijkheid. Maar kwaliteit en prijs kunnen in dit debat niet tegen elkaar uitgespeeld worden. Voor de gebruiker is de prijs een van de belangrijkste drempels, de verachtvoudiging van het gebruik in Hasselt bewijst dit. De prijs wordt door veel gebruikers namelijk als een belangrijk onderdeel van de kwaliteit beschouwd. De gebruikersorganisatie en Agalev zouden van dit gunstig politiek klimaat beter gebruik maken om de politieke druk op te voeren en een aanzienlijke doorbraak te forceren. Wanneer het openbaar vervoer gratis zal zijn, zullen er ook meer mensen belang hebben bij een betere kwaliteit en zal de roep voor kwaliteitsverbetering krachtiger worden.

· Hoog tijd voor actie!

Het voorbeeld van Hasselt, en het voorstel van Jos Geuens (voorzitter De Lijn) om in gans Vlaanderen gratis tram- en busvervoer te voorzien, hebben ondanks hun gebreken het debat en de publieke belangstelling aangewakkerd. Het is dus nu het moment om in actie te komen. Als er nu geen doorbraak komt, dan zal er weinig veranderen. Bovendien zijn er specifiek in Gent voldoende aanleidingen om het gratis openbaar vervoer op het agenda te zetten, denken we maar aan het tumult rond de Belfortparking. Militant Links verzet zich tegen dergelijke nutteloze projecten, maar wil wel een duidelijk alternatief. Wil men consequent de Onleesbaarheid van de stedelijke verkeersoverlast aanpakken, dan is gratis openbaar vervoer daartoe de sleutel. Wij willen dan ook graag samenwerken met andere progressieve organisaties en individuen om in de nabije toekomst acties en campagne daarrond te voeren. Geïnteresseerden kunnen kontakt opnemen met het Comité voor Gratis Openbaar Vervoer p/a Militant Links Pb2, 9000 Gent 21, tel. 09/232.13.94.